بیژن الهی

خوارزم کجاست بیژن الهی یافتنی؟ آری و نه در نقشه‌ی دیار. اما حقیقتِ خواسته‌ها نگاه می‌دارد برابر چشم‌انداز؛ و چشم هرگاه که می‌پوشی، آسان هرگاه که می‌گیری، سخت می‌گیرد حقیقتِ نایافته‌ها؛ و سرآخر، نَفَسی که روی می‌گردانی خُنَکا گونه را کبود می‌کند. خوارزم کجاست؟ (اینک این‌جا، آنک آن‌جا) آن‌جا که باد می‌وزد... —دیدن ‌

این روزها همه‌اش ترانه‌های کوچه‌بازاری می‌خواندم در دلاوری‌های یاغیانِ کَمَر. یادِ آن جنگ‌ها به‌خیر. این‌جور چیزها، هرچه باشد، خودی‌ست، یونانی. همه‌اش گاگِریو می‌خواندم در سقوطِ شهر. «گرفتند شهر را؛ حیفِ قسطنطنیه، حیفِ سالونیک.» و همان‌طور که هر دو همنفس می‌خواندند، «شاه از چپ و بطْریق از راست»، صدایی به گوش رسید بس کنند، «مزامیر مخوانید کشیشان و اناجیل ببندید.» گرفتند شهر را؛ حیفِ قسطنطنیه، حیفِ سالونیک. و…

| در ترجمه، شعری می‌میرد و شعری دیگر زاده می‌شود | کیوان طهماسبیان | مجله‌ی مترجم، شماره‌ی ۸۹ این مقاله نسخه‌ی کوتاه‌شده‌‌ای‌ست از: Translating Persian Poetry and its Discontents, Kayvan Tahmasebian (2022), Translation Review, 114, 1-10. ‌

گلیلی‌ی مهتاب بیژن الهی یک در پس هر مهتاب جای خالی‌ی پرنده‌یی‌ست. دو ابلیسی تشنه با دیدگان بومی‌ی سبز هزار بطری‌ی خالی و شبانها ـــ‌همگی‌ـــ غرقه به نهر گشته‌اند. سه گوسپندان را رهان کن ـــ‌ای‌ چوپان‌ـــ تا بامداد چرا کنند. بیا. به مهتاب دوشنبه کسی را به نام خوان که پیرهنش سرخ باشد. چهار بامداد خواب بویناک درختان را (که چون هزار زخمه‌ی بیمار تکیه به سیم‌های نور خواهد زد) تعبیر نخواهد کرد. پنج اختران نم…

| «الهام‌یافته و تکثیر‌شده» | بحثی درباره‌ی ترجمه‌ی مشترک شعر | ربکا روث‌گولد و کیوان طهماسبیان | مجله‌ی مترجم، شماره‌ی ۸۸ رسیدن به نقطه‌ای که فرد دیگر نمی‌گوید «من»، رسیدن به نقطه‌ای که دیگر برای فرد اهمیتی ندارد که بگوید «من». ما دیگر خودمان نیستیم [...] به ما مدد رسیده، به ما الهام شده، ما تکثیر شده‌ایم. | ژیل دلوز و فلیکس گتاری، هزار فلات (۱۹۸۰) این مقاله ترجمه‌ای‌ست از: Inspired and multiplied, Rebecca Ruth …

به کوچکی‌ی گل یخ بیژن الهی باید گفت. پشت این اشکها که می‌ریزد باید گفت باید گفت. خورشیدی سیاه که میان شاخه‌ها می‌درخشد نگاه تو را آزرده نمی‌کند. از شیشه‌ها دانه‌یی نور بچین به این شاخه‌ها بیآویز. شاید با دیدگانم به موسم نارسیده بگویم گل یخ پیش از انتظارهای سپید شکفت. باید گفت. بیا کلید این خزان پیش من است من برف دارم و مرغابی من اشک دارم و تو را دارم. —جوانی‌ها ‌

در دوردست نیز اندوه خانگی‌ست ـــــــ از شعرهای قدیمش آغاز می‌کنم که یادمان بیاید آن سالها کی چه می‌نوشت و عالیزاده از همان موقع چه زبان ساده و صمیمی و درستی در پیش گرفته بود. * شبی که یادم از این شعر آمد نه برف بود نه در شهر بودم. بعد عوارضی لب شانه‌ی جاده ایستاده بودم نگاه نورهای شهر قزوین می‌کردم و دشت تاریک و آسمانی که چیزی نمانده بود روشن شود. آنطرف بین علما بر سر آچار یازده و دوازده اختلاف بود. یکی از سربازها…

میهمان بیژن الهی فراوان آستانه‌ها که بر کلیدِــ‌خانه‌ــگُم‌ــکرده برق می‌زنند... به پذیرند... یا به ریشخند؟.. نمی‌دانم... می‌دانی؟ مور می‌رمد که خیره خفته‌ای؛ خاک را اما به جویدن بگذار، که از تبارِ توست. و سپیده می‌زند. —دیدن ‌

حالی که به سنگینیِ دنیایم ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ آن روز از سالن که بیرون آمدیم هوای غروب رسیده بود و روشناییِ اندکِ آسمان چنان می‌نمود که هوا ابری و خاک‌آلود باشد و نبود. با دوست عزیز و یگانه‌ای پیاده راه افتادیم اول به قصد قهوه‌فروشیِ خلوت و بعد آن سرِ شهر. آن سرِ شهر یعنی که نیم‌ساعتی راه بود ولی در آن ازدحام و چراغ‌های قرمز سبک سنگین کردیم بهتر دیدیم از کوچه‌پس‌کوچه راه ببریم که صدا به صدا برس…

«منتهاش تشنگی‌ست» فراوانست نامه‌های عشق و نامه‌های تسلیِ سوگ، اما نوعی نامه کمیابست که این هر دو را در خود دارد: نامه‌هایی در سوگِ عشقی ازدست‌رفته. وقتی به سرم زده بود جُنگی در قطع پالتویی از این‌ قبیل مکتوبات فراهم بیاورم... سوگ یک مسیر تدریجی‌ست پس از سقوطی مهیب، اما عشق مسیری پرآشوب دارد و لاجرم باید احتمال فراق را هم در حساب آورد، روزی که عشقی نباشد... تا در کتاب گزیده از آثار ب. الهی برخوردم به این پاره‌های نام…

روزی طرف غروب، برف سالواتوره کوآزیمودو ترجمه‌ی بیژن الهی دورِ دور، پشت درهای بسته، باز گریه‌ی حیوانی‌ی داغدارِ تو را می‌شنوم؛ پس، به دهکده‌های بلند، زیر یک باد برف هوا میان آغل چوپانان می‌نالد. بازی‌ی کوتاهِ یادستیز: برف فروریخته اینجا و بامها را می‌خاید، تاقهای کهنه‌ی لاتسارتتو را میاماساند، و «خرس فلکی» غوطه می‌خورد سرخ در میانه‌ی مه‌ها. کجاست آن ران، رنگِ رودخانه‌های من، ابروی ماه در تابستان با پشته‌ی زنبورهای…

حلاج قطعه هوای تو کردم، نه در هوای ثوابی، هوای تو کردم بل از برای عِقابی؛ رسیدم ازین رَه به هرچه خواستم، آری، مگر به وجد: گو که لذتی ز عذابی! -۱۳۵۴- بیست و دوم به دل هوای تو کردم، نه در هوای ثوابی؛ به دل هوای تو کردم بل از برای عِقابی. هزار شُکر که آتش نه لاله شد، نه شقایق: چو من چه کس رسد آیا به لذَّتی ز عذابی؟ -۱۳۹۰- #بیژن_الهی